U Srbiji je od 1985. zaključno sa 20.11.2008. godine zvanično registrovano 2287 HIV pozitivnih osoba, od kojih su 1432 osobe (63%) obolele od AIDS-a (side), a 936 osoba je umrlo od AIDS-a (65% svih obolelih). Dominira grupisanje registrovanih HIV pozitivnih osoba (90%) na teritoriji centralne Srbije, i to uglavnom na području grada Beograda (77%), koji kao i svaka metropola ima više zastupljeno rizično ponašanje, ali i najveći broj testiranja se obavi upravo u Beogradu.
            Prema dostupnim podacima 67 osoba inficiranih HIV-om je umrlo od bolesti i stanja koja nisu specifična za AIDS, tako da trenutno u Republici Srbiji 1284 osobe živi sa HIV-om, odnosno zvanično registrovana prevalencija HIV infekcije je 0,01%.
            Nakon kontinuiranog porasta registrovanih osoba sa kliničko manifestnim AIDS-om, od 1999. godine se zapaža postepeno opadanje broja obolelih, s procenom da će se taj trend zadržati i tokom narednog perioda. Takođe, od 1997. godine se registruje i kontinuiran pad broja umrlih, tako da je 2007. godine registrovano najmanje umrlih lica od AIDS-a (15 osoba sa stopom mortaliteta 0,2/100.000). Pad obolevanja i umiranja od AIDS-a najverovatnije je rezultat primene kombinovane, visoko aktivne antiretrovirusne terapije (HAART) koja je od 1997. godine dostupna i besplatna i kod nas (grafikon 1).
 
Grafikon 1. Novoregistrovane osobe inficirane HIV-om, oboleli i umrli od AIDS-a u Republici Srbiji po godini dijagnostikovanja, 1984–2007. godina
 
 

    
            Broj inficiranih, obolelih i umrlih muškaraca je trostruko veći u odnosu na žene, što ukazuje na veću izloženost muškaraca infekciji i slaže se sa podacima iz Evrope i sveta.
            Najviše HIV pozitivnih osoba dijagnostikovano je u uzrastu 25–39 godina (57%), a obolelih i umrlih od AIDS-a u uzrastu 30–49 godina (966 obolelih tj. 69% i 635 umrlih tj. 69%). Među decom uzrasta do 15 godina HIV infekcija je retka (3%), kao i među mladima uzrasta 15–24 godine (13%). 
            Ukupno posmatrano vodeći način prenošenja HIV-a među obolelim od AIDS-a je korišćenje zajedničkog pribora među injektirajućim korisnicima droge (43%), koji sa hemofiličarima i primaocima krvi (8,5% i to zaraženim uglavnom pre 1987. godine, od kada se svi dobrovoljni davoci krvi, tkiva i organa u Srbiji obavezno testiraju na HIV) čine više od polovine svih obolelih od AIDS-a zaraženih putem krvi. Drugu veliku transmisivnu grupu među obolelima čine osobe koje su HIV „uzele” nezaštićenim seksualnim odnosom, bilo sa osobom istog ili suprotnog pola (36%). Prenos HIV infekcije sa majke na dete je izuzetno redak (1,5%), dok za više od 11% obolelih, uglavnom muškaraca, nije prijavljen način zaražavanja, što pobuđuje sumnju da zbog izražene stigmatizacije homoseksualizma i prisutne homofobije u našem društvu, muškarci često prikrivaju svoje rizično ponašanje. Slične pretpostavke postoje i za neke druge zemlje, a naročito za zemlje istočne Evrope (tabela 1).
            Među umrlima skoro polovina je intravenskih korisnika droga, dok je trećina svih umrlih HIV stekla seksualnim kontaktom, a svaki deseti umrli je hemofiličar ili primalac krvi ili krvnih derivata  (tabela 2).
 
Tabela 1. Kumulativni broj obolelih i umrlih od AIDS-a prema načinu transmisije u Republici Srbiji, u periodu 1985–2007. godina
 

 
 
            Premda je epidemiološka situacija u Srbiji uobičajena, ono što zabrinjava je porast seksualnog prenosa HIV-a registrovan među obolelim od AIDS-a, naročito izražen u poslednjih desetak godina (sa 15% 1991. na 51% 2005), uz istovremeni pad obolelih među intravenskim korisnicima droge (sa 72% 1991. na 18% 2006). Ovaj trend je još izraženiji među novootkrivenim osobama zaraženim HIV-om (grafikon 2).
 
Grafikon 2. Učešće transmisivnih kategorija među HIV pozitivnim osobama u Republici Srbiji po godini dijagnostikovanja HIV infekcije u periodu 1984–2007. godina
   
 
 
 
            U Republici Srbiji je u periodu od 1. januara do 20. novembra 2008. godine novoregistrovano 87 HIV pozitivnih osoba, 34 osobe obolele od AIDS-a i 13 osoba umrlih od AIDS-a, dok su prijavljene i 3 osobe umrle sa HIV-om.
            Od 87 osoba inficiranih HIV-om novootkrivenih tokom 2008. godine 52 osobe (60%) su iz Beograda, 12 (14%) iz Vojvodine i 22 iz ostalih okruga centralne Srbije. Registrovano je četvorostruko više muškaraca (71 muškarac prema 16 žena). Većina novootkrivenih osoba zaraženih HIV-om registrovanih tokom 2008. godine pripada uzrastu 20–49 godina (74 osobe odnosno 85%), odnosno skoro svaka druga osoba je uzrasta 20–29 godina (39 osoba odnosno 45%). Što se tiče načina transmisije kod  67 osoba HIV infekcija je prenešena nezaštićenim seksualnim odnosom (77% odnosno 86% od svih infekcija kod kojih je prijavljen najverovatniji način zaražavanja), od čegasu 48 muškarci koji imaju seksualneodnose sa muškarcima. U istom periodu registrovano je 10 osoba inficiranih HIV-om (11%) među injektirajućim korisnicima droge, dok za 9 osoba (10%) nije prijavljen način prenosa HIV-a. Registrovano je i jedno dete uzrasta do godinu dana sa teritorije Vojvodine kod koga je HIV infekcija preneta sa inficirane majke.
            Takođe, 25 osoba (29%) je svoj HIV status saznalo tek u terminalnom stadijumu infekcije, odnosno u trenutku klinički manifestnog AIDS-a, a s druge strane registrovane su 44 (51%) osobe zaražene HIV-om bez ikakvih simptoma.Iako se od 2002. godine registruje kontinuiran pad otkrivanja pozitivog HIV statusa u trenutku obolevanja od AIDS-a (56% 2002. godine prema 31% u 2007. godini), najverovatnije kao rezultat veće dostupnosti i kontinuirane promocije besplatnog savetovanja i dobrovoljnog testiranja na HIV u većem delu Srbije, još uvek je značajno učešće osoba koje ne znaju da su zaražene HIV-om pre razvoja znaka i simptoma AIDS-a.
            Od 34 novoregistrovane osobe obolele od AIDS-a tokom 2008. godine, 26 su muškarci, a 8 osobe ženskog pola (odnos polova 3,3:1). Na teritoriji Vojvodine registrovano je 4 slučaja AIDS-a (12%), a u Beogradu 22 (65%). Najviše obolelih od AIDS-a registrovano je u uzrasnoj grupi 30–59 godina (26 osoba ili 76%), ali i tri novoobolele osobe uzrasta 20–29 godina (9%) i dva deteta mlađa od 4 godine kod kojih je HIV infekcija prenešena sa majke. Po načinu transmisije 24 novoobolele osobe (71%) su registrovane među osobama koje su HIV infekciju dobile seksualnim putem, 4 (12%) među injektirajućim korisnicima droge, a kod tri osobe (9%) nije prijavljen način transmisije. Oboleo je i jedan hemofiličar koji je HIV pozitivan od 1987. godine.
            Od 13 osoba umrlih od AIDS-a tokom 2008. godine dve osobe su sa teritorije Vojvodine, a 6 (50%) iz Beograda. Registrovano je 9 muškaraca umrlih od AIDS-a (odnos polova 2,3:1), a najveći broj umrlih pripada uzrastu 30–59 godina (9 osoba tj. 69%). Takođe, najveći broj umrlih je registrovan među osobama koje su HIV stekle nezaštićenim seksualnim kontaktom (9 osoba odnosno 69%), dok je troje umrlih od AIDS-a (25%) registrovano u populaciji injektirajućih korisnika droge. Među novoobolelima od AIDS-a tokom 2008. godine registrovano je 10 smrtnih ishoda (29% od svih novoobolelih), dok je troje umrlih obolelo ranijih godina (u periodu od 1997. do 2007. godine).
            Premda naša zemlja spada u zemlje sa niskom prevalencijom HIV infekcije epidemiološka situacija se može okarakterisati kao potencijalno nesigurna, obzirom na nepovoljne socijalno-ekonomske uslove, kao i prisutno rizično ponašanje. S druge strane, postoji potencijalna opasnost od ekonomski uslovljene migracije iz zemalja istočne Evrope i centralne Azije, koje su od 2001. godine teško pogođene HIV epidemijom.
 
 
 
                                                               Materijal pripremila:
                                                         dr Danijela Simić, epidemiolog
 
 
 
Izvor podataka:
Institut za javno zdravlje Srbije „Dr Milan Jovanović Batut”,